Pure Waanzin
geschreven door Wouter Kuster
Boekbespreking door Daan
Roovers
Wouter Kusters, die ruim vijftien jaar geleden psychotisch werd, legt in Pure
Waanzin verschillende bronnen naast elkaar: zijn herinneringen, zijn medisch
dossier en inzichten uit wetenschap en filosofie. Conclusie: er is erg veel
onbegrip.
In de zomer van 1987 werd student Algemene Letteren Wouter Kusters psychotisch.
Gedwongen opname, isoleercel, behandeling onder dwang en een verblijf van enkele
maanden op een gesloten afdeling van een psychiatrische inrichting waren het
gevolg. Zeventien jaar later -hij is inmiddels gepromoveerd in de Letteren -
verwerkt Kusters zijn ervaringen, de verslagen uit zijn medisch dossier en een
filosofische reflectie daarop in Pure Waanzin tot 'een zoektocht naar de psychotische
ervaring'. Het naast elkaar plaatsen van deze 3 verschillende bronnen (herinnering,
dossier en wetenschappelijke kennis) levert een aantal wrange illustraties op
van het totale wederzijdse onbegrip tussen de psychoot en zijn behandelaars.
De psychiatrie is weliswaar de behandelende instantie, maar daarmee is het nog
niet de juiste discipline om de psychose te begrijpen, stelt Kusters: 'Wanneer
een arts een gebroken been spalkt is de relatie tussen diagnose, behandelwijze
en resultaat duidelijk. Wanneer iemand denkt dat hij persoonlijk door de president
van Amerika wordt aangesproken, en vervolgens wordt zijn neurotransmitteroverdracht
bijgestuurd, dan is de behandeling misschien geslaagd maar blijft de patiënt
onbegrepen.
' Om te begrijpen wat een psychotische ervaring is hebben we meer aan de filosofie,
de poëzie, de kunst en vooral het verslag van de psychotische ervaring. In kort
bestek voert Kusters de lezer langs de verschillende fasen van de psyhose -
ontregeling, extase en opleving - en duidt die aan de hand van de tekentheorie
van De Saussure, de tijdsbeleving van Bergson en de opvattingen van Deleuze
en Guattari. 'De ervaring van waanzin vraagt om filosofische reflectie', licht
Kusters, die inmiddels zelf filosofie studeert, toe. 'Want wat is het verschil
tussen het filosofisch onderzoek naar de grond waarop wij leven en het psychotisch
afgraven van diezelfde grond?', vraagt hij zich hardop af. Een van de meest
opvallende kenmerken van de psychoot is dat hij bestaande regels en conventies
verwerpt en zelf nieuwe, voor andere volstrekt onbegrijpelijke, tekens en verbanden
ziet. Kusters brengt deze ervaring in verband met de stelling van de Schotse
empirist David Hume die stelde dat álle kennis berust op het vertrouwen op gewoontes
en willekeurige conventies.
Is de grens tussen waanzin en normaliteit dan nog wel duidelijk af te bakenen?
In Pure waanzin wordt de psychose zoveel mogelijk verduidelijkt door te verwijzen
naar ervaringen die iedereen kent. Wil de auteur de grens tussen gek en gezond
opheffen? Kusters: 'Michel Foucault suggereert in De geschiedenis van de waanzin
dat de grens tussen normaal en waanzinnig niet bestaat. Dat de inrichting de
waanzin creëert. Zover wil ik niet gaan: er is natuurlijk wel degelijk een onderscheid.
Normale mensen leven in een gemeenschappelijke wereld, een met anderen gedeelde
wereld waarin men elkaar begrijpt. De psychotische wereld is niet intersubjectief.
Die is puur en alleen subjectief. Een psychoot zit in zijn eigen wereld opgesloten
- en is daardoor moeilijk bereikbaar en corrigeerbaar. Ik wil die grens niet
ontkennen maar er het liefst wel zo veel mogelijk overheen springen.'
Doordat het boek vooral de ontremming, de creativiteit, de energie en het plezier
van de psychose benadrukt en nauwelijks het lijden, de pijn en de angst die
een psychose met zich meebrengt beschrijft, wekt de auteur de suggestie van
romantisering van de gekte. Ten onrechte, meent hij. Het is een tegenwicht tegen
de overdaad aan ziek-en-zielig-literatuur. Kusters wil juist de psychotische
ervaring zo veel mogelijk recht doen zonder deze totaal te medicaliseren of
juist te romantiseren, zoals de beweging van de antipsychiatrie deed, in de
jaren zeventig. 'De antipsychiatrie beschouwt de psychoot als een ziener en
de psychose als een reis door een onbekend en exotisch land. Dat beeld klopt
niet. Er is niet een soort extra diepte die door de psychoot zou worden waargenomen.
Een psychoot is eerder een eenzame vluchteling in niemandsland.'
Pure waanzin. Een zoektocht naar de psychotische ervaring, door Wouter Kusters,
uitg. Nieuwezijds, Amsterdam 2004, 176 blz., € 16,95
Het artikel is met toestemming van auteur en recensent overgenomen uit het Filosofie
Magaine.
Zie ook www.filosofiemagazine.nl
